नागपुरात भेसळयुक्त किंवा असुरक्षित अन्न आढळलं? आता मराठीत, बोलून तक्रार करता येते

हॉटेलमधलं जेवण खराब निघालं? दुकानातला माल बनावट वाटतोय? दुधात भेसळ असल्याचा संशय आहे? गुटखा उघडपणे विकला जातोय?

आतापर्यंत अशा वेळी बहुतेक नागपूरकर काहीच करत नाहीत — कारण “तक्रार कुठे करायची” हेच माहीत नसतं. पण अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) नागरिकांसाठी स्वतंत्र तक्रार पोर्टल सुरू केलं आहे, आणि त्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे —

• तक्रार मराठीत करता येते
• टाइप करता येत नसेल तर बोलून सांगता येते
• तक्रार नोंदवल्यावर तक्रार क्रमांक मिळतो
• आणि तुमची तक्रार कोणत्या अधिकाऱ्याकडे गेली आहे तेही दिसतं

शासकीय पोर्टलवर या तीनही गोष्टी एकत्र मिळणं दुर्मिळ आहे. हा लेख म्हणजे त्याचा वापर कसा करायचा याचं संपूर्ण मार्गदर्शन.

पायरी ० — तक्रार करण्याआधी: परवाना तपासा

हे बहुतेकांना माहीत नसतं. कोणतंही हॉटेल, बेकरी, दुकान किंवा खाद्यपदार्थ विक्रेता FSSAI परवाना किंवा नोंदणीशिवाय व्यवसाय करू शकत नाही.

FSSAI च्या FoSCoS प्रणालीवर FBO Search ही सोय आहे — तिथे तुम्ही संबंधित आस्थापनेचा परवाना खरोखर अस्तित्वात आहे का आणि तो वैध आहे का, हे स्वतः तपासू शकता: foscos.fssai.gov.in

FSSAI च्या Food Safety Connect उपक्रमाचं अधिकृत वर्णनच असं आहे की नागरिकाला अन्न व्यवसायाच्या परवान्याची सत्यता तपासता आली पाहिजे.

हे का महत्त्वाचं? कारण तक्रार करताना “या दुकानाकडे परवानाच नाही” हा मुद्दा असेल, तर ती तक्रार पूर्णपणे वेगळ्या आणि अधिक गंभीर श्रेणीत जाते.

पायरी १ — राज्य FDA चं तक्रार पोर्टल

🔗 complaints.mahafda.in

पोर्टलचं ब्रीदवाक्य आहे — “सुरक्षित अन्न, सुरक्षित औषधे, सुरक्षित महाराष्ट्र”.

आधी एक रास्त शंका दूर करू

या पोर्टलचा पत्ता .gov.in ने संपत नाही, म्हणून तो बनावट वाटू शकतो. तो अधिकृतच आहे — अन्न व औषध प्रशासनाच्या स्वतःच्या शासकीय संकेतस्थळावरील तक्रार निवारण पानावर “FDA (Government of Maharashtra)” या शीर्षकाखाली हाच दुवा दिलेला आहे. तसंच त्याच्या अधिकृत सूचनांच्या PDF शासनाच्याच सर्व्हरवर आहेत.

पत्त्याबद्दल शंका येणं योग्यच आहे — पण या प्रकरणात पोर्टल खरं आहे.

तक्रार कशी करायची

पायरी	काय होतं
१. तक्रार सांगा	काय घडलं ते मराठी, हिंदी किंवा इंग्रजीत टाइप करा किंवा बोला
२. एआय तपासते	पोर्टलचा सहाय्यक तपशील तपासतो आणि तुमच्यासाठी तक्रार तयार करतो
३. अधिकारी कारवाई करतात	ती योग्य अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्यापर्यंत पोहोचते, जे तपास करून कारवाई करतात

पोर्टलच्या मदत-पानावर दिलेली सविस्तर प्रक्रिया अशी:

1. मोबाइल क्रमांक आणि OTP ने लॉगिन करा
2. “File a complaint” वर टॅप करा
3. काय घडलं ते स्वतःच्या शब्दांत सांगा — टाइप करा किंवा बोला
4. नेमकं ठिकाण आपोआप नोंदवलं जातं
5. असल्यास फोटो किंवा बिल जोडा
6. संमती सूचना स्वीकारा आणि सबमिट करा
7. तक्रार क्रमांक मिळतो — त्यावरून पुढे मागोवा घेता येतो

तक्रार नोंदवल्यानंतर

पोर्टलवरील “My complaints” मध्ये तक्रारीची सद्यस्थिती, कोणता अधिकारी ती हाताळत आहे, आणि आतापर्यंत काय कार्यवाही झाली हे दिसतं.

हाच या पोर्टलचा खरा फरक आहे. सामान्यतः शासकीय तक्रार “कुठेतरी” जाते आणि तिथेच थांबते. इथे ती कोणाच्या टेबलावर आहे हे नावासह दिसतं.

पायरी २ — FSSAI चं Food Safety Connect (केंद्र सरकार)

राज्याच्या यंत्रणेशिवाय केंद्र सरकारची स्वतंत्र सोय आहे:

• 🔗 foscos.fssai.gov.in/consumergrievance
• 📞 1800-11-2100
• 📧 helpdesk-foscos@fssai.gov.in

FSSAI च्या अधिकृत वर्णनानुसार Food Safety Connect मुळे नागरिकाला तीन गोष्टी करता येतात — आपली तक्रार मांडणे, आपले हक्क जाणून घेणे, आणि अन्न व्यवसायाच्या परवान्याची सत्यता तपासणे.

हा क्रमांक FSSAI च्या पानांवर सर्वत्र एकसारखाच दिसतो, त्यामुळे तो वापरण्यास अडचण नाही.

पायरी ३ — कोणत्या समस्येसाठी कोणतं पोर्टल

अन्न व औषध प्रशासनाच्या स्वतःच्या तक्रार निवारण पानावर पाच अधिकृत मार्ग दिलेले आहेत:

तक्रार कशाबद्दल	कुठे करायची
राज्य FDA च्या कक्षेतील अन्नपदार्थ, औषधे, सौंदर्यप्रसाधने	complaints.mahafda.in
औषधांची गुणवत्ता, बनावट औषधे, वैद्यकीय उपकरणे (केंद्र — CDSCO)	cdscoonline.gov.in
अन्न सुरक्षा, स्वच्छता, दिशाभूल करणारं लेबल (केंद्र — FSSAI)	foscos.fssai.gov.in/consumergrievance
केंद्र सरकारच्या कोणत्याही विभागाविरुद्ध	pgportal.gov.in (CPGRAMS)
राज्य शासनाच्या सेवांविरुद्ध	grievances.maharashtra.gov.in

पायरी ४ — नागपुरात हे कोण हाताळतं

तक्रार ऑनलाइन केली तरी ती प्रत्यक्षात नागपूर विभागाच्या कार्यालयाकडे जाते. अन्न व औषध प्रशासनाच्या अधिकृत निर्देशिकेनुसार:

कार्यालय	संपर्क	पत्ता
सह आयुक्त (विभाग), नागपूर	jcnagpur_fda@gov.in	नवीन प्रशासकीय इमारत क्रमांक २, ५ वा मजला, जिल्हा परिषदेसमोर, जुना सचिवालय परिसर, सिव्हिल लाईन्स, नागपूर – ४४०००१
सहाय्यक संचालक, नागपूर (अन्न चाचणी प्रयोगशाळा)	ftlnagpur2016@gmail.com · 0712-2789858	मौजे बाबुळखेडा, प्लॉट क्र. E १ ते ३, श्रीनाथ साई नगर, मानेवाडा, रिंग रोड, नागपूर

विदर्भातील इतर कार्यालयं: भंडारा (LIC कार्यालयाजवळ, ४४१९०४) · चंद्रपूर (खोली २१–२२, दुसरा मजला, नवीन प्रशासकीय इमारत, ४४१४०१) · गडचिरोली (युनिट २, ब्लॉक २, संकुल, ४४२६०५) · अमरावती सह आयुक्त (जावडे कंपाऊंड, माल टेकडी रोड, ST स्टँडजवळ, ४४४६०२). स्रोत: FDA निर्देशिका · FDA कार्यालयांची यादी.

राज्य मुख्यालय: आयुक्त, अन्न व औषध प्रशासन — comm.fda-mah@nic.in · 022-26122652 · ४ था मजला, सर्व्हे क्र. ३४१, वांद्रे कुर्ला संकुल, रिझर्व्ह बँकेसमोर, वांद्रे (पूर्व), मुंबई ४०००५१. सध्याचे आयुक्त: श्री. तुकाराम मुंढे (भा.प्र.से.). स्रोत: FDA Who’s Who.

पायरी ५ — विभागाने किती दिवसांत काम करायचं?

महाराष्ट्र शासनाच्या नागरिकांची सनद (Citizen Charter) २०२५ मध्ये अन्न व औषध प्रशासनाच्या सेवांसाठी मुदती ठरवून दिल्या आहेत:

सेवा	मुदत
अन्न व्यवसाय नोंदणी	२१ दिवस
अन्न व्यवसाय परवाना	४५ दिवस
किरकोळ / घाऊक औषध विक्री परवाना	३० दिवस
औषध उत्पादन परवाना	६० दिवस
औषध परवाना नूतनीकरण	१० दिवस
ना-गुन्हेगारी प्रमाणपत्र	१० दिवस
लघु-प्रमाणात औषध उत्पादन परवानगी	२० दिवस
चाचणी परवानगी	१५ दिवस
GMP प्रमाणपत्र	३० दिवस

आणि मुदतीत काम झालं नाही तर तीन-स्तरीय अपील आहे: प्रथम अपील अधिकारी (सेवेनुसार सहाय्यक / सह आयुक्त) → द्वितीय अपील अधिकारी (वरिष्ठ उप आयुक्त किंवा आयुक्त) → आयुक्त. स्रोत: नागरिकांची सनद २०२५ (PDF) · FDA नागरिक सनद पान.

पायरी ६ — काहीच झालं नाही तर

1. तक्रार क्रमांकासह नागपूर सह आयुक्तांना ई-मेल करा (jcnagpur_fda@gov.in) आणि प्रत मुख्यालयाला (comm.fda-mah@nic.in)
2. राज्य तक्रार निवारण पोर्टल — grievances.maharashtra.gov.in
3. माहिती अधिकार (RTI), २००५ — “माझ्या तक्रार क्रमांक ___ वर आजपर्यंत काय कार्यवाही झाली? संबंधित टिपणी व आदेशाची प्रत द्यावी.” शुल्क ₹१०, उत्तराची मुदत साधारणपणे ३० दिवस.

RTI हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे, कारण तिथे “प्रक्रिया सुरू आहे” हे उत्तर चालत नाही — लेखी कारण द्यावंच लागतं.

विभाग प्रत्यक्षात काय करतो — दोन अधिकृत उदाहरणं

अन्न व औषध प्रशासनाने स्वतः प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत सूचनांपैकी दोन:

१. औषध इशारा — Coldrif कफ सिरप, बॅच क्र. SR-13. या बॅचमध्ये डायइथिलीन ग्लायकॉल (DEG) ही भेसळ आढळल्यानंतर त्याची विक्री, वितरण आणि वापर तात्काळ थांबवण्याचे आदेश देण्यात आले.

२. प्रतिबंधित अन्नपदार्थांची वाहतूक करणारी वाहनं जप्त. प्रतिबंधित अन्नपदार्थ वाहतूक करताना आढळलेली वाहनं जप्त करण्यात आली आहेत. मालक किंवा त्यांच्या अधिकृत प्रतिनिधींनी सात दिवसांत आवश्यक कागदपत्रांसह वाहनांवर दावा करावा; दावा न केलेल्या वाहनांचा कायद्यानुसार लिलाव किंवा विल्हेवाट लावली जाऊ शकते.

म्हणजे तक्रारींवर खरोखर कारवाई होते — आणि ती जाहीरपणे नोंदवली जाते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सर्व अधिकृत स्रोत

महाराष्ट्र शासन — अन्न व औषध प्रशासन

• अधिकृत संकेतस्थळ
• नागरिकांचं तक्रार पोर्टल
• तक्रार निवारण — सर्व मार्ग
• Who’s Who
• निर्देशिका (विभागनिहाय संपर्क)
• कार्यालयांची यादी
• नागरिकांची सनद २०२५ (PDF)
• राज्य तक्रार निवारण पोर्टल

केंद्र सरकार

• FSSAI — Food Safety Connect
• FoSCoS (परवाना तपासणी)
• CDSCO — औषध तक्रार
• CPGRAMS
• अन्न सुरक्षा व मानके अधिनियम, २००६ (मूळ अधिनियम)