लक्ष्मणराव मानकर ट्रस्ट आणि एकलव्य एकल विद्यालय — ३० वर्षांचा प्रवास

मागच्या लेखात आपण नितीन गडकरींच्या “नवीन पिढीच्या हातात काम” या वक्तव्याचा संपूर्ण संदर्भ बघितला — ते वक्तव्य नेमकं कशाबद्दल होतं, हे इथे वाचा. त्याच भाषणात गडकरी ज्या ट्रस्टबद्दल बोलत होते, तो — स्वर्गीय लक्ष्मणराव मानकर ट्रस्ट — आणि त्याचा एकलव्य एकल विद्यालय उपक्रम, याची सविस्तर ओळख या लेखात करून घेऊया. सर्व माहिती त्याच भाषणातून — गडकरींच्याच शब्दांत.

ट्रस्टची सुरुवात कशी झाली?

गडकरींनी भाषणात स्वतः सांगितलेला इतिहास असा: स्वर्गीय लक्ष्मणराव मानकर हे उत्तम शिक्षक होते, त्यांनी भवभूती शिक्षण संस्थेची स्थापना केली होती. पुढे ते जनसंघाचे कार्यकर्ते आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक बनले, आणि १९७७ च्या लोकसभा निवडणुकीत भंडारा-गोंदिया मतदारसंघातून भारतीय जनता पार्टीचे खासदार म्हणून निवडून आले. त्यानंतर मानकर गुरुजींनी स्वतःहून निर्णय घेतला — पुन्हा निवडणूक लढवायची नाही, फक्त पक्ष-संघटनेचं काम करायचं. शेवटपर्यंत ते हे काम करत राहिले, पण कालांतराने प्रकृती बिघडली आणि त्यांचं निधन झालं.

आमगावला त्यांचे अंत्यसंस्कार झाल्यानंतर, तेव्हाचे भाजप संघटन मंत्री अरविंद शहापूरकर, स्वर्गीय मनोहरराव शेंडे, स्वर्गीय विलासजी फडणवीस आणि गडकरी स्वतः — हे सगळे एका गाडीतून नागपूरकडे परतत होते. त्या प्रवासातच मानकर गुरुजींच्या नावे काहीतरी सुरू करण्याचा विचार सगळ्यांच्या मनात आला — आणि त्यातूनच ‘स्वर्गीय लक्ष्मणराव मानकर ट्रस्ट’ची स्थापना झाली. त्या काळातल्या कार्यकर्त्यांमध्ये गडकरींनी राजीव हडप, संजय फांजे, डॉक्टर कोठेकर आणि राजू यांची नावं आवर्जून घेतली — यांनी मिळून एक समिती तयार केली आणि कामाला सुरुवात झाली.

एकलव्य एकल विद्यालय — ट्रस्टचं मुख्य कार्य

गेली ३० वर्षं हा ट्रस्ट आदिवासी आणि ग्रामीण भागांत एकलव्य एकल विद्यालयांच्या माध्यमातून शिक्षणाचं काम करतो आहे. आज जवळपास ४०० शिक्षक आणि पर्यवेक्षक या कामात आहेत, असं गडकरींनी भाषणात सांगितलं. या शिक्षक-पर्यवेक्षकांसाठी वेळोवेळी प्रशिक्षण वर्ग आयोजित केले जातात — पारडशिंगा (काटोल) इथे २३ ऑगस्ट २०२६ रोजी झालेला कार्यक्रम हा असाच एक प्रशिक्षण वर्गाचा समारोप सोहळा होता.

आजचे नेतृत्व

ट्रस्टचे सध्याचे अध्यक्ष आहेत अतुल शिरोडकर. भाषणाच्या सुरुवातीलाच गडकरींनी किरण गुरुजींचाही आदरपूर्वक उल्लेख केला. जुन्या पिढीतील अनेक कार्यकर्ते आज हयात नाहीत, हे गडकरींनी स्वतः नमूद केलं — आणि म्हणूनच नव्या पदाधिकाऱ्यांच्या आणि कार्यकर्त्यांच्या हातात हे काम सोपवण्याबद्दल ते भाषणात बोलले, ज्याबद्दल आधीच्या लेखात सविस्तर वाचता येईल.

पुरस्कार आणि सन्मान

गडकरींनी भाषणात सांगितल्याप्रमाणे, ट्रस्टच्या कार्याला अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत — महाराष्ट्र शासनाचा गौरव, यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाचा पुरस्कार आणि नाशिकच्या आरोग्य विद्यापीठाचा पुरस्कार. अलीकडेच मुंबईत एबीपी माझा यांनीही ट्रस्टच्या कार्याचा गौरव केला — अतुल शिरोडकर यांच्या नेतृत्वाखालील पदाधिकाऱ्यांचा या कार्यक्रमात सत्कार झाला, आणि गडकरी स्वतः त्या कार्यक्रमाला अतिथी म्हणून उपस्थित होते. त्याच कार्यक्रमात सुनील गावस्कर आणि अभिनेते दिलीप प्रभावळकर यांना ‘लाइफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड’ मिळाला, आणि जॅकी श्रॉफ व आशा पारेख हे कलाकारही उपस्थित होते — असं गडकरींनी सांगितलं.

आदिवासी क्रीडा प्रतिभेला व्यासपीठ

ट्रस्टतर्फे गावागावांत क्रीडा पायाभूत सुविधा उभारल्या जातात — व्हॉलीबॉल नेट, चेंडू, क्रिकेट किट, कबड्डी-खो-खोची मैदानं. नागपूरच्या हिंदू मुलींच्या शाळेत सुमारे ८० आदिवासी मुली शिकतात, ज्यांचा खर्च मानकर ट्रस्ट उचलतो — गडचिरोलीसह अनेक आदिवासी जिल्ह्यांतून आलेल्या या मुलींनी क्रीडा क्षेत्रात इतकी प्रगती केली की काहींना राष्ट्रीय स्तरावर सुवर्णपदकंही मिळाली, असं गडकरींनी अभिमानाने सांगितलं.

नागपुरात उभा राहणारा नवा प्रकल्प

भाषणात गडकरींनी एका मोठ्या प्रकल्पाबद्दलही सांगितलं — मानकर ट्रस्टसह त्यांच्या एकूण चार ट्रस्टची (क्रीडा महोत्सव, सांस्कृतिक महोत्सव, ॲग्रोव्हिजन) मिळून जवळपास १०० कोटी रुपयांची मालमत्ता नागपुरात विकसित होते आहे — ४५० आसनक्षमतेचं खुलं रंगमंच (ओपन एअर थिएटर) आणि सात मजली इमारत. ही जागा मानकर ट्रस्टला मोफत मिळाली असल्याचं गडकरींनी सांगितलं. या इमारतीत एक डिजिटल स्टुडिओ उभारण्याची त्यांची योजना आहे — तिथून मुलांना देशभक्तीपर गीतं शिकवली जातील, महिलांना पिशव्या शिवणं, गोधड्या तयार करणं, साड्या विणणं असं कौशल्य-प्रशिक्षण दिलं जाईल, आणि शेतकऱ्यांसाठीही मार्गदर्शनपर कार्यक्रम होतील — टेक्नॉलॉजीच्या मदतीने सामाजिक-आर्थिक बदल घडवण्याचा हा प्रयत्न असल्याचं गडकरींनी नमूद केलं.

दिवाळीची भेट — विणकरांचंही सक्षमीकरण

दरवर्षीप्रमाणे गडकरी यंदाही भाऊबीजेच्या निमित्ताने ट्रस्टच्या सर्व शिक्षक-शिक्षिकांना कपडे भेट देणार आहेत — शिक्षिकांना प्रत्येकी दोन साड्या आणि शिक्षकांना पॅन्ट-शर्टचं कापड. यंदाच्या साड्या धापेवाडा इथल्या एका विणकाम प्रकल्पातून येणार आहेत, जिथे कॉटन आणि टसर सिल्कच्या साड्या तयार होतात — स्थानिक विणकरांचं जीवनमान सुधारावं, हा या प्रकल्पामागचा उद्देश असल्याचं गडकरींनी सांगितलं.

थोडक्यात

प्रश्न	उत्तर (भाषणानुसार)
ट्रस्टची स्थापना कधी झाली?	सुमारे ३० वर्षांपूर्वी
कोणाच्या नावे स्थापना झाली?	स्वर्गीय लक्ष्मणराव मानकर (माजी खासदार, शिक्षक)
सध्याचे अध्यक्ष कोण?	अतुल शिरोडकर
मुख्य कार्य काय?	एकलव्य एकल विद्यालयांतून आदिवासी-ग्रामीण भागात शिक्षण
सध्या किती शिक्षक-पर्यवेक्षक कार्यरत आहेत?	जवळपास ४००
नागपुरातला नवा प्रकल्प काय आहे?	₹१०० कोटींची मालमत्ता — रंगमंच, इमारत, डिजिटल स्टुडिओ

संपूर्ण भाषण पाहा

ही सर्व माहिती नितीन गडकरींच्या अधिकृत यूट्यूब चॅनलवरील त्याच भाषणातून घेतली आहे, ज्याचा उल्लेख आधीच्या लेखात “नवीन पिढी” वक्तव्याच्या संदर्भात केला होता.

स्रोत

या लेखातील सर्व माहिती एकाच स्रोतातून घेतली आहे — नितीन गडकरींचे स्वतःचे भाषण, त्यांच्याच अधिकृत यूट्यूब चॅनलवर प्रसारित.

• मूळ भाषण: Nitin Gadkari — Official YouTube Channel, “📍Katol, Nagpur | Addressing Eklavya Ekal Vidyalaya Shikshak-Parvekshak Prashikshan Varg”, streamed live 23 Aug 2026.
  youtube.com/watch?v=7WsvhuBGdjU

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न