स्वच्छ वायु सर्वेक्षण 2026: नागपूर देशात 10व्या, महाराष्ट्रात 3ऱ्या क्रमांकावर
नागपूरला 5व्या स्वच्छ वायु सर्वेक्षण (क्लीन एअर सर्व्हे) 2026 मध्ये देशातील दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरांच्या यादीत दहावा क्रमांक मिळाला असून, नागपूरला 200 पैकी 183.8 गुण मिळाले आहेत. महाराष्ट्रात नागपूर तिसऱ्या क्रमांकावर आहे — ठाणे आणि नवी मुंबई या दोन शहरांच्या मागे. केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने हा निकाल 7 आणि 8 सप्टेंबर 2026 रोजी जाहीर केला.
स्वच्छ वायु सर्वेक्षण म्हणजे काय?
स्वच्छ वायु सर्वेक्षण हे राष्ट्रीय स्वच्छ हवा कार्यक्रमांतर्गत (NCAP) केंद्र सरकार दरवर्षी घेत असलेले शहरांचे हवा-गुणवत्ता सर्वेक्षण आहे. यामध्ये शहरांना हवा गुणवत्तेतील सुधारणा, रस्त्यावरील धूळ नियंत्रण, कचरा व्यवस्थापन, हरित क्षेत्राचा विस्तार आणि नागरिकांचा सहभाग अशा निकषांवर 200 पैकी गुण दिले जातात. यंदाच्या पाचव्या सर्वेक्षणात देशातील 130 शहरांचा समावेश होता आणि त्यांची तीन लोकसंख्या-गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली होती. नागपूरचा समावेश दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या पहिल्या गटात होतो.
नागपूरचे गुण आणि क्रमांक
183.8 गुणांसह नागपूर दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरांच्या गटात देशात दहाव्या क्रमांकावर आहे — उपलब्ध वृत्तांनुसार गेल्या सर्वेक्षणातही नागपूरचा क्रमांक दहावाच होता. या यादीत लखनौ 198 गुणांसह पहिल्या क्रमांकावर आहे — मागील सर्वेक्षणातील पंधराव्या क्रमांकावरून ही मोठी झेप आहे.
महाराष्ट्रात नागपूरचे स्थान
या यादीतील राष्ट्रीय टॉप 10 मध्ये महाराष्ट्रातील तीन शहरांचा समावेश आहे:
- ठाणे — देशात सातवा क्रमांक, 187 गुण (संयुक्त)
- नवी मुंबई — देशात नववा क्रमांक, 184 गुण (संयुक्त)
- नागपूर — देशात दहावा क्रमांक, 183.8 गुण
म्हणजेच महाराष्ट्रातील दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरांमध्ये नागपूर तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.
संपूर्ण राष्ट्रीय रँकिंग: टॉप 10, दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येची शहरे
| क्रमांक | शहर | गुण |
|---|---|---|
| 1 | लखनौ | 198 |
| 2 | इंदूर | 197 |
| 3 | जबलपूर | 195 |
| 4 (संयुक्त) | भोपाळ | 192 |
| 4 (संयुक्त) | आग्रा | 192 |
| 5 | सूरत | 191 |
| 6 | रायपूर | 189 |
| 7 (संयुक्त) | ठाणे | 187 |
| 7 (संयुक्त) | चंदिगढ | 187 |
| 7 (संयुक्त) | राजकोट | 187 |
| 8 (संयुक्त) | अहमदाबाद | 186 |
| 8 (संयुक्त) | विजयवाडा | 186 |
| 9 (संयुक्त) | गाझियाबाद | 184 |
| 9 (संयुक्त) | नवी मुंबई | 184 |
| 10 | नागपूर | 183.8 |
पहिल्या ते सातव्या, नवव्या आणि दहाव्या क्रमांकाला अनेक स्रोतांचा दुजोरा मिळाला आहे. आठव्या क्रमांकावरील अहमदाबाद आणि विजयवाडा ही माहिती फक्त एकाच एकत्रित स्रोतावरून घेतली असून, तिला अजून स्वतंत्र दुजोरा मिळालेला नाही.
नागपूरचे गुण गेल्या वर्षीपेक्षा कमी झाले का?
एका स्थानिक संकेतस्थळाच्या मथळ्यात नागपूरचे गुण गेल्या सर्वेक्षणापेक्षा घटल्याचे म्हटले आहे. आम्हाला ही तुलना स्वतंत्रपणे पडताळता आली नाही — त्या संकेतस्थळाने आमची स्वयंचलित तपासणी अडवल्यामुळे आम्हाला केवळ मथळा दिसला, आतील नेमके आकडे दिसले नाहीत. त्यामुळे गेल्या वर्षीच्या अधिकृत गुणांची खातरजमा होईपर्यंत हा दावा अपुष्ट समजावा. दहावा क्रमांक आणि यंदाचे 183.8 गुण मात्र निश्चित आहेत.
हे महत्त्वाचे का आहे?
देशात दहावा क्रमांक मिळाल्यामुळे नागपूर या निर्देशांकात दिल्ली (30वा क्रमांक) आणि मुंबई (37वा क्रमांक) यांसारख्या मोठ्या महानगरांच्या पुढे आहे. मात्र याचा अर्थ असाही होतो की दहा लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या आणखी पाच शहरांनी यंदा नागपूरच्या बरोबरीने किंवा त्याहून चांगली कामगिरी हवा-गुणवत्ता व्यवस्थापनात केली आहे. शहर पुढील वर्षी आणखी वर सरकण्याचे लक्ष्य ठेवत असताना, नागपूर महानगरपालिकेच्या रस्त्यावरील धूळ नियंत्रण, कचरा व्यवस्थापन आणि हरित आच्छादन वाढवण्याच्या उपक्रमांवर बारकाईने लक्ष राहील.
नागपूरकरांनो, हा क्रमांक तुम्हाला रोजच्या अनुभवाशी जुळतो असे वाटते का? कमेंटमध्ये सांगा — आणि शहराच्या कोणत्या भागात हवेच्या गुणवत्तेवर सर्वात जास्त काम होण्याची गरज आहे, तेही कळवा.
स्त्रोत
- Nagpur Today, “Nagpur Ranks 10th Nationally in Clean Air Survey, Third in Maharashtra” (8 Sep 2026)
- The Live Nagpur, “Clean-Air Survey: Nagpur Retains 10th Spot, Score Drops to 183.8” (8 Sep 2026) — year-on-year score comparison unconfirmed, see note above
- Vajiram & Ravi, 5th Swachh Vayu Sarvekshan Award 2026 current-affairs summary (national ranking table)
- IBC24, Swachh Vayu Sarvekshan 2026 coverage (ranks 1–6 cross-check)
- Connect Gujarat, “Surat’s Clean-Air Crown Slips: City Drops to 5th in Swachh Vayu Sarvekshan 2026” (rank 5 cross-check)
