नागपूर कुणी वसवलं? गोंड राजे ते भोसले — खरा इतिहास

“नागपूर कुणी वसवलं?” — बहुतेक नागपूरकर उत्तर देतील: भोसल्यांनी. काही जण रघुजी भोसल्यांचं नाव घेतील.

पण ऐतिहासिक नोंदी वेगळं सांगतात. नागपूर शहर वसवलं ते देवगडचा गोंड राजा बख्त बुलंद शाह याने — साधारण सन १७०० च्या सुमारास. रघुजी भोसले नागपुरात आले ते त्यानंतर जवळपास चाळीस वर्षांनी, आणि तेही स्वारी करून नाही — त्यांना चक्क बोलावण्यात आलं होतं.

ही आहे नागपूरच्या गोंड राजांची गोष्ट — आणि एक राजघराणं एका निमंत्रणामुळे सत्ता कशी गमावून बसलं, याची.

या लेखाविषयी: हा इतिहास मुख्यतः ब्रिटिशकालीन इम्पीरियल गॅझेटियर ऑफ इंडिया (१९०८), एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका (१९११), रसेल व हिरालाल यांचा ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ द सेंट्रल प्रोव्हिन्सेस (१९१६) आणि शासकीय नोंदींवर आधारित आहे. जिथे स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत किंवा नोंद अनिश्चित आहे, तिथे ते लेखातच स्पष्ट सांगितलं आहे — ठोस वाटावं म्हणून तपशील गुळगुळीत केलेला नाही.

देवगडचे गोंड: जटबा आणि डोंगरातलं राज्य

नागपूरच्या गोंड राजवटीची मुळं नागपुरात नाहीत. ती आहेत आजच्या मध्य प्रदेशातल्या छिंदवाडा पठारावरच्या देवगड (देवगढ) या डोंगरी भागात. इम्पीरियल गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार नागपूरच्या भागाचा खात्रीलायक ऐतिहासिक मागोवा सोळाव्या शतकापासून लागतो, जेव्हा हा प्रदेश देवगडच्या गोंड राज्याचा भाग होता. या काळातली महत्त्वाची व्यक्ती म्हणजे जटबा — घाटाखालच्या मैदानी प्रदेशात राहणारा पहिला राजगोंड शासक. त्याने भिवगड (Bhiogarh) टेकडीवर भक्कम किल्ला बांधला, जो छिंदवाड्याहून नागपूरच्या मैदानात उतरणाऱ्या मुख्य घाटवाटांवर नजर ठेवून होता.

जिल्ह्यात आजही विखुरलेले जे गोंडकालीन किल्ल्यांचे अवशेष दिसतात, ते बहुधा जटबा आणि त्याच्या वंशजांनी बांधलेले — नव्याने आणलेल्या वसाहतकऱ्यांच्या संरक्षणासाठी, असं गॅझेटियर नोंदवतं.

अबुल फजलच्या आईन-ए-अकबरीमध्ये खेरल्याच्या पूर्वेला “चटवा” नावाच्या एका बलाढ्य जमीनदाराचा उल्लेख आहे — २,००० घोडदळ, ५०,००० पायदळ आणि १०० हून अधिक हत्ती असणारा. इतिहासकार या चटवालाच जटबा मानतात.

आणि एक आख्यायिका: छिंदवाड्यात आजही सांगितलं जातं की जटबाने पठारावर राज्य करणाऱ्या रणसूर आणि घनसूर या गवळी राजांना मारून सत्ता मिळवली. रसेल व हिरालाल यांनी १९१६ साली हीच गोष्ट नोंदवली आहे — पण त्यांनी ती आख्यायिका म्हणूनच नोंदवली आहे, सिद्ध इतिहास म्हणून नाही. आपणही तशीच सांगूया.

(टीप: जटबाचा नेमका काळ ठरलेला नाही. गॅझेटियर बख्त बुलंदला “सुमारे १७००” मध्ये ठेवून सांगतं की तो जटबाच्या तीन-चार पिढ्या नंतरचा — म्हणजे जटबा साधारण १६व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, अकबराच्या काळात. काही संकेतस्थळांवर दिसणारा “१५वे शतक” हा आकडा या नोंदीशी जुळत नाही.)

बख्त बुलंद शाह: शहर वसवणारा राजा

मूळ नाव भगतू. तो देवगडच्या गोंड राजघराण्यातला राजपुत्र होता. (त्याच्या वडिलांच्या नावाबाबत स्रोत एकमत नाहीत — कुठे कोक शाह, कुठे गोरख शाह; काही नोंदी या दोन्ही नावांनी एकाच व्यक्तीचा उल्लेख करतात.)

धर्मांतर आणि राजपद. साधारण १६८६ च्या सुमारास, घराण्यातल्या सत्तासंघर्षात भगतूने औरंगजेबाची मदत मागितली. त्याने इस्लाम स्वीकारला, त्याला “बख्त बुलंद” (म्हणजे “उच्च भाग्याचा”) हे नाव मिळालं आणि देवगडचा राजा म्हणून मान्यता मिळाली. (नेमकी भेट कुठे झाली याबाबत नोंदी स्पष्ट नाहीत. औरंगजेब त्या वर्षी दक्खनच्या मोहिमेवर होता.)

धर्म बदलला, पण धोरण नाही. इम्पीरियल गॅझेटियर त्याच्याबद्दल आवर्जून लिहितं की तो धार्मिक पूर्वग्रहांपासून मुक्त होता, आणि याच वृत्तीमुळे त्याने हिंदू व मुस्लिम — दोन्ही समाजांतल्या कारागिरांना आणि शेतकऱ्यांना आपल्या प्रदेशात वसण्यासाठी प्रोत्साहन दिलं. रसेल यांनी १९१६ मध्ये नोंदवलं की त्याचे मुस्लिम वंशज त्यानंतरही हिंदू गोंड कुटुंबांशी मुक्तपणे सोयरिक करत राहिले. सिवनी भागात त्याने सक्सेना कायस्थ कुटुंबं वसवल्याचीही नोंद आहे.

दिल्लीची भेट — आणि एक कल्पना. गॅझेटियरनुसार दिल्लीशी जुळलेल्या संबंधांनंतर त्याच्या महत्त्वाकांक्षेला दिशा मिळाली. ब्रिटानिका (१९११) तर थेट सांगतं की दिल्लीत जे नागरी वैभव त्याने पाहिलं, ते आपल्या राज्यात आणण्याच्या कामाला तो लागला. त्याच्या यशस्वी मोहिमांनी राज्याची हद्द खूप वाढली — आजचे बैतूल, छिंदवाडा, नागपूर आणि सिवनी, भंडारा व बालाघाटचे काही भाग इतकी.

आणि नागपूर. इम्पीरियल गॅझेटियरचं वाक्य नेमकं हे आहे — नागपूर शहराची स्थापना ही त्याच्या कामगिरींमधली कमी महत्त्वाची नाही; आणि पुढचा राजा चांद सुलतान याने त्या शहराला तटबंदी घालून राजधानी बनवलं.

म्हणजे श्रेय दोघांत विभागलेलं आहे: बख्त बुलंदने शहर वसवलं, चांद सुलतानने त्याला तटबंदी घालून राजधानी केलं.

वर्ष कोणतं? प्रचलित उत्तर १७०२ — हेच वर्ष बहुतेक ठिकाणी दिलं जातं आणि आपणही तेच वापरू शकतो. पण प्रामाणिकपणे सांगायचं तर ब्रिटिशकालीन मूळ गॅझेटियर फक्त “सुमारे सन १७००” एवढंच म्हणतं; काही अलीकडच्या लेखांत १७०३ असंही आढळतं. त्यामुळे “सुमारे १७००, पारंपरिक नोंद १७०२” हे सर्वात प्रामाणिक उत्तर.

बारा गावं? महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरच्या नोंदीनुसार — आणि ती नोंद स्वतः हे “परंपरा सांगते” असं म्हणून सांगते — बख्त बुलंदने नव्या शहरात बारा छोटी गावं सामावून घेतली, रस्ते आखले आणि संरक्षणासाठी तटबंदी उभारली. ही बारा गावं नेमकी कोणती, याच्या ज्या याद्या इंटरनेटवर फिरतात त्या विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित नाहीत, म्हणून इथे दिलेल्या नाहीत.

“नागपूर” हे नाव शहरापेक्षा जुनं आहे. सन ९४० च्या राष्ट्रकूटकालीन देवळी (वर्धा) ताम्रपटात या प्रदेशाचा उल्लेख “नागपुर-नंदिवर्धन” असा येतो. म्हणजे बख्त बुलंदने नवीन शहराला नवीन नाव दिलं नाही — त्याने या भागाशी पूर्वापार जोडलेलं जुनं नावच वापरलं, असं गॅझेटियर सुचवतं.

मृत्यू. साधारण १७०६. (काही नोंदींत १७०९ असंही येतं; ब्रिटिशकालीन मूळ गॅझेटियरमध्ये नेमकं वर्ष दिलेलं नाही.)

चांद सुलतान: तटबंदी आणि राजधानी

बख्त बुलंदनंतर गादीवर आला चांद सुलतान. त्याने नागपूरला तटबंदी घातली आणि आपली राजधानी बनवलं — देवगडच्या डोंगरातून सत्ता मैदानात उतरली, ती इथे. तो १७३९ पर्यंत राज्य करत होता.

आणि त्यानेच मागे ठेवला एक धोकादायक वारसावाद. त्याचे दोन मुलगे — अकबर शाह आणि बुर्हान शाह.

१७३९: उठाव आणि एक निमंत्रण

चांद सुलतानच्या मृत्यूनंतर गादी बळकावली वली शाह याने. इम्पीरियल गॅझेटियर त्याचं वर्णन स्पष्ट करतं — तो बख्त बुलंदचा अनौरस मुलगा, म्हणजे चांद सुलतानचा सावत्र भाऊ. (काही आधुनिक संकेतस्थळं त्याला चांद सुलतानचा मुलगा म्हणतात; ब्रिटिशकालीन मूळ नोंद तसं सांगत नाही.)

मग चांद सुलतानच्या विधवा राणीने आपल्या दोन मुलांच्या हक्कांसाठी वऱ्हाडातून रघुजी भोसले यांना मदतीसाठी बोलावलं. (तिचं नाव कोणत्याही विश्वासार्ह ऐतिहासिक नोंदीत सापडत नाही — इंटरनेटवर फिरणारी नावं पडताळता येत नाहीत, म्हणून इथे दिलेली नाहीत.)

रघुजींनी वली शाहचा पाडाव केला, त्याला ठार करण्यात आलं, खरे वारस गादीवर बसले — आणि रघुजी वऱ्हाडला परत गेले.

पण ते बक्षीस घेऊन. मिळालेल्या बक्षिसाच्या थाटावरूनच नागपूर किती समृद्ध प्रदेश आहे हे त्यांच्या लक्षात आलं, असं इतिहासकार सांगतात. (रघुजींच्या मनात नेमकं काय होतं हे कोणत्याही नोंदीत नाही — ही पुढच्या घटनांवरून केलेली मांडणी आहे.)

१७४३: दुसरं निमंत्रण, आणि सत्तेचा शेवट

दोन भावांमधला वाद थांबला नाही; त्याचं रूपांतर रक्तरंजित यादवीत झालं. १७४३ साली थोरल्या भावाने — बुर्हान शाहने — पुन्हा एकदा रघुजी भोसल्यांना मदतीला बोलावलं.

या वेळी घडलं ते वेगळं:

• अकबर शाहला हद्दपार व्हावं लागलं आणि अखेर हैदराबाद इथे त्याला विष देऊन मारण्यात आलं.
• आणि रघुजी यावेळी परत गेलेच नाहीत. बुर्हान शाहकडे “राजा” ही पदवी आणि निवृत्तिवेतन राहिलं — खरी सत्ता पूर्णपणे रघुजींच्या हातात गेली.

एकही मोठी लढाई न करता, दोन निमंत्रणांच्या जोरावर नागपूरचं राज्य हातबदल झालं.

आणि गोंड राजे पुढे काय झाले? ते नाहीसे झाले नाहीत — ही महत्त्वाची दुरुस्ती. इम्पीरियल गॅझेटियर स्पष्ट सांगतं की बुर्हान शाहकडे राहिलेली पदवी आणि निवृत्तिवेतन त्याच्या वंशजांनी पुढेही सांभाळलं. भोसल्यांनी ही व्यवस्था मुद्दाम ठेवली होती — आपण नागपूरचा प्रदेश गोंडांकडून मिळवला आहे, पेशव्यांच्या कृपेने नाही, हे दाखवण्यासाठी.

गोंडांकडून सत्ता परत मिळवण्याचा एक प्रयत्नही झाल्याची नोंद आहे — बुर्हान शाहचा दिवाण रघुनाथ सिंग याने चांद्याच्या नीलकंठ शाहच्या साथीने केलेला; तो १७४८ मध्ये मोडून काढला गेला. (ही नोंद शासकीय गॅझेटियरमधली आहे, पण आमच्याकडे ती मूळ पानावर स्वतः पडताळता आलेली नाही.)

आजही बख्त बुलंद शाहचे वंशज नागपुरात राहतात. २०२१ मध्ये समाधीच्या दुरवस्थेबद्दल वंशज राजे वीरशाह यांनी माध्यमांकडे उघड नाराजी व्यक्त केली होती.

पुढे: भोसले राजवट (१७३९–१८५३)

राजा	कारकीर्द
रघुजी पहिले	१७३९ – १७५५
जानोजी	१७५५ – १७७२
मुधोजी	१७७२ – १७८८
रघुजी दुसरे	१७८८ – १८१६
परसोजी	१८१६ – १८१७
मुधोजी दुसरे (आप्पासाहेब)	१८१७ – १८१८
रघुजी तिसरे (शेवटचे)	१८१८ – १८५३

रघुजी पहिले यांचं निधन १७५५ साली नागपुरात झालं. (नेमक्या तारखेबाबत स्रोत वेगवेगळे आहेत — गॅझेटियर मार्च म्हणतं, इतर नोंदी १४ फेब्रुवारी. म्हणून इथे फक्त वर्ष दिलं आहे.) त्यांच्या कारकिर्दीत देवगड, चांदा आणि छत्तीसगड हे प्रदेशही नागपूरच्या अंमलाखाली आले — चांद्याचा अंतिम ताबा १७५१ साली.

१८१८ नंतर हे राज्य ईस्ट इंडिया कंपनीचं संरक्षित राज्य बनलं आणि १८५३ मध्ये रघुजी तिसऱ्यांच्या मृत्यूनंतर संपलं.

एक महत्त्वाचा फरक: रघुजी भोसले यांनी नागपूरचं भोसले राज्य स्थापन केलं — शहर नाही. शहर त्याआधी सुमारे चाळीस वर्षं आधी बख्त बुलंद शाहने वसवलं होतं. दोन्ही गोष्टी खऱ्या आहेत, पण त्या एक नाहीत.

भोसल्यांचं नागपूर: बंगाल मोहिमा आणि छत्तीसगड विजय (१७४१–१७५१)

रघुजी पहिले यांनी नागपुरात सत्ता मिळवल्यानंतर एक उचल केली. नागपूरचा राज्य वाढवायचा म्हणून त्यांनी पूर्वेकडे धाव घेतली — बंगाल, बिहार आणि ओडिशाकडे.

१७४१ पासून १७५१ पर्यंत — संपूर्ण दशक — रघुजींनी बंगालवर सहा मोहिमा केल्या. त्यांचा मुख्य सेनापती होता भास्कर पंडित (भास्कर राम कोल्हटकर), एक दुर्दांत लढाई-वाहिनी. भास्कर पंडितने बंगालचे नवाब अलीवर्दी खान याच्या सेनेला वारंवार धाक दिली.

अलीवर्दी खान यांचा प्रतिकार: अलीवर्दी खान विचारशील आणि क्रूर दोन्ही होते. भास्कर पंडित आणि त्याच्या मराठ्यांचा वार कोणतेही धरू शकत नाही असं पाहून अलीवर्दीने १७४४ साली एक धूर्त हालचाल केली. मंकारा (मुर्शिदाबाद जवळ) येथे त्यांनी भास्कर पंडित आणि त्याच्या २१ जणांना शांतिवार्ताच्या निमंत्रणावर बोलावलं, आणि मंडपातच त्यांना ठार केलं. रघुजीचा विश्वस्त सेनापती भास्कर पंडित अशा चकाचकीत मृत्यूला पडला.

या मृत्यूने रघुजी भडकले. अलीवर्दीच्या छळाचा बदला घेण्यासाठी रघुजींनी १७४४ पासून १७५१ पर्यंत बंगालवर वारंवार हल्ले केले. मराठ्यांनी छत्तीसगडातून जाऊन ओडिशा वाहून घेतले.

छत्तीसगड विजय: या मोहिमांच्या क्रमात भास्कर पंडितच्या नेतृत्वात (आणि नंतर रघुजीच्या थेट कमांडमध्ये) छत्तीसगड हे प्रदेश नागपूर राज्याचा भाग बनले. असं भोसलांचं मूळ नागपूर राज्य वाढून बैतूल, छिंदवाडा, नागपूर, सिवनी, भंडारा आणि बालाघाट — असे खूप मोठे क्षेत्र समाविष्ट करणारे साम्राज्य झालं.

१७५१ चा शांतिकरार: अलीवर्दी खान दहा वर्षांची लढाई थकून हरणार नाही असं पाहून १७५१ साली रघुजीशी शांतिकरार केला. या करारात अलीवर्दी खानने ओडिशा (बंगालचा सर्वांत मोठा भाग) रघुजींना दिला, आणि वर्षी १२ लक्ष रुपयांचा चौथ (कर) देण्याचं मान्य केलं. म्हणजे बंगालचा नवाब पुढे रघुजी भोसल्यांचा सरदार व्हावून गेला — सत्तेत नाही, पण आर्थिक बाबतीत.

या १७५१ च्या शांतिकरारानंतर नागपूर साम्राज्य आपल्या संपूर्ण ताकद गाठून बसलं. रघुजी पहिले आता दक्खनातल्या सबसे शक्तिशाली राजा होते.

शहर वसवणाऱ्या राजाची समाधी — आणि आजची स्थिती

बख्त बुलंद शाहची समाधी सक्करदरा इथे आहे. ती नागपूरच्या वारसास्थळांच्या यादीत अनुक्रमांक ५२ वर, श्रेणी-१ (Grade-I) म्हणून नोंदलेली आहे; जागा सुमारे ०.४ एकर.

अनेक वर्षं हे स्थळ दुर्लक्षित राहिलं. आता त्याच्या जतनासाठी नागपूर सुधार प्रन्यासाने (NIT) सुमारे ९.६ कोटी रुपयांचा आराखडा तयार केला असून, नागपूरच्या वारसा संवर्धन समितीने (HCC) २०२५ मध्ये तो मंजूर केल्याचं द हितवाद ने वृत्त दिलं आहे. (हे काम प्रत्यक्षात कुठवर आलं आहे, याची २०२६ मधली अद्ययावत माहिती आमच्याकडे नाही.)

एक गैरसमज दूर करूया: जानेवारी २००८ मध्ये नागरिकांच्या मागणीनंतर उभारलेला बख्त बुलंद शाहचा पुतळा सक्करदऱ्याला नाही — तो सिव्हिल लाइन्समधल्या विधानभवन चौकात आहे. पुतळा आणि समाधी ही दोन वेगळी ठिकाणं आहेत.

कालक्रम एका नजरेत

वर्ष	घटना	नोंदीची खात्री
१६वे शतक (उत्तरार्ध)	जटबा — घाटाखालचा पहिला राजगोंड शासक; भिवगड किल्ला	ठोस
सुमारे १६८६	भगतूचं धर्मांतर; “बख्त बुलंद” नाव; देवगडचं राजपद	बऱ्यापैकी ठोस
सुमारे १७०० (पारंपरिक: १७०२)	बख्त बुलंदकडून नागपूरची स्थापना	स्थापना ठोस; नेमकं वर्ष अनिश्चित
सुमारे १७०६	बख्त बुलंदचा मृत्यू; चांद सुलतान गादीवर	वर्षाबाबत मतभेद
१७०६ नंतर	चांद सुलतानकडून तटबंदी आणि राजधानी	ठोस
१७३९	चांद सुलतानचा मृत्यू; वली शाहचा उठाव; रघुजींचा पहिला हस्तक्षेप	ठोस
१७४३	दुसरं निमंत्रण; अकबर शाहचा मृत्यू; रघुजींच्या हाती खरी सत्ता	ठोस
१७५१	चांद्याचा अंतिम ताबा	बऱ्यापैकी ठोस
१७५५	रघुजी पहिले यांचं निधन	वर्ष ठोस; तारखेबाबत मतभेद
१८५३	रघुजी तिसरे यांचं निधन; नागपूर राज्य संपुष्टात	ठोस

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

नागपूर शहर कुणी वसवलं?
देवगडचा गोंड राजा बख्त बुलंद शाह याने, साधारण सन १७०० च्या सुमारास. पारंपरिक नोंद १७०२ अशी आहे.

मग रघुजी भोसल्यांनी काय स्थापन केलं?
नागपूरचं भोसले राज्य. त्यांना १७३९ मध्ये मदतीसाठी बोलावण्यात आलं आणि १७४३ मध्ये खरी सत्ता त्यांच्या हाती आली — म्हणजे शहर वसल्यानंतर सुमारे चाळीस वर्षांनी.

नागपूरला तटबंदी कुणी घातली?
चांद सुलतानने — आणि त्यानेच नागपूरला राजधानी बनवलं.

“नागपूर” हे नाव कुठून आलं?
ते शहरापेक्षा जुनं आहे. सन ९४० च्या देवळी ताम्रपटात “नागपुर-नंदिवर्धन” असा उल्लेख आहे; बख्त बुलंदने तेच जुनं नाव नव्या शहराला दिलं असावं.

गोंड राजघराणं नंतर संपलं का?
नाही. १७४३ नंतर त्यांच्याकडे पदवी आणि निवृत्तिवेतन राहिलं, खरी सत्ता नाही. त्यांचे वंशज आजही नागपुरात आहेत.

बख्त बुलंद शाहची समाधी कुठे आहे?
सक्करदरा इथे; ती श्रेणी-१ वारसास्थळ आहे. विधानभवन चौकातला २००८ चा पुतळा वेगळा.

स्रोत

• Imperial Gazetteer of India, 2nd ed., Vol. 10 (1908) — Nagpur District (मुख्य स्रोत)
• Encyclopaedia Britannica (1911) — Central Provinces
• R.V. Russell & Hira Lal — The Tribes and Castes of the Central Provinces of India (1916), Vol. III
• महाराष्ट्र शासन — नागपूर जिल्हा गॅझेटियर, इतिहास
• नागपूर जिल्हा प्रशासन — History
• The Hitavada — “Restoration of Samadhi Sthal of Gond King Bakht Buland Shah” (2 डिसें. 2025)
• The Hitavada — “Nagpur founder’s tomb in terrible state” (9 मार्च 2021)
• Richard Jenkins — Report on the Territories of the Raja of Nagpur (1826), British Library IOR/H/707